Chiến tranh dầu mỏ

Thế kỷ 20 là thế kỷ của dầu mỏ, trong khi thế kỷ 21 nhiều khả năng sẽ là thế kỷ của chiến tranh dầu mỏ. Trong những năm Chiến tranh Lạnh, tranh chấp các nguồn tài nguyên dầu mỏ giữa các công ty dầu mỏ quốc tế và các nước đang phát triển chính là nguyên nhân chính của các cuộc xâm chiếm thực dân. Đồng thời dầu mỏ cũng tiềm ẩn nguy cơ nội chiến tại các quốc gia có nguồn tài nguyên dầu mỏ phong phú (như Libya); tranh chấp do lợi nhuận phát sinh từ quyền lợi trên thị trường dầu mỏ (như Chiến tranh Iraq và Mỹ về các mỏ dầu tại Kuwait); hay tranh chấp về các tuyến đường vận chuyển dầu.

Chiến tranh tài nguyên đã xảy ra từ rất lâu, tuy nhiên gần đây, các tranh chấp dường như bước vào một giai đoạn mới. Các quốc gia cần nhiều năng lượng và nguyên liệu hơn để tăng trưởng kinh tế, trong khi chi phí cung cấp năng lượng và nguyên liệu cũng tăng lên. Trong nhiều trường hợp, những gì thu được chỉ là nguồn tài nguyên chất lượng thấp với giá thành sản xuất cao. Chính vì vậy, tại nhiều quốc gia trên thế giới, kiểm soát tài nguyên đi liền với sự cân bằng về quyền lực chính trị.

Mỹ vẫn duy trì mạng lưới hơn 800 căn cứ quân sự trên toàn cầu, trước kia là đại diện cho an ninh toàn cầu, nhưng nay chỉ là biểu tượng. Bộ máy quân sự cồng kềnh này tiêu tốn quá nhiều ngân sách của Mỹ. Trên thực tế ngân sách quốc gia bị thâm hụt là do bộ máy này tiêu tốn đến hàng trăm tỉ đô la mỗi năm.

Khối Châu Âu trước kia là đồng minh của Mỹ, nay đang dần đi theo xu hướng độc lập. Một phần là do Châu Âu ngày càng phụ thuộc vào nguồn cung năng lượng từ Nga. Phần khác là do cạnh tranh kinh tế và tranh chấp tiền tệ với Mỹ.

Trung Quốc đang ngày càng mạnh mẽ về cả lực lượng quân sự lần nguồn lực kinh tế. Quốc gia này đang trở thành cường quốc kinh tế, cạnh tranh với Mỹ về nguồn dầu mỏ và có khả năng dẫn đến chiến tranh trong những năm sắp tới.

Nhật Bản - nền kinh tế lớn thứ ba thế giới cũng đang lo lắng về Trung Quốc và không chắc chắn về người bảo hộ của mình – Mỹ. Quốc gia này đang có ý định xây dựng lại lực lượng quân đội để có thể bảo vệ các quyền lợi của mình một các độc lập. Các tranh chấp với Trung Quốc đối với các mỏ dầu trên Biển Nam Trung Hoa nhiều khả năng sẽ trở nên tồi tệ hơn do Nhật Bản hầu như không có nguồn nhiên liệu hoá thạch nội địa và vấn đề an ninh năng lượng cần phải được ưu tiên.

Nga là quốc gia giàu năng lượng. Quốc gia này cạnh tranh với Trung Quốc và Mỹ để kiểm soát nguồn năng lượng và khoáng sản tại khu vực Caspi và Trung Đông bằng cách hình thành Liên bang Sô Viết. Quốc gia này mong muốn thoả thuận với Trung Quốc để đối trọng lại với Mỹ, nhưng không may Bắc Kinh cũng là một đối thủ đáng gờm không kém Washington. Nga sử dụng nguồn khí gas xuất khẩu để tạo ảnh hưởng đối với Châu Âu.

Trung Đông vẫn duy trì là nguồn cung dầu mỏ lớn. Tuy nhiên đây lại là khu vực bất bình đẳng về kinh tế, có tỉ lệ tăng dân số cao, bất ổn định về chính trị, và có nhu cầu nhập khẩu các nguồn tài nguyên phi năng lượng như thực phẩm và nước uống. Các cuộc bạo động tại Tunisi, Ai Cập, Libya,… vào đầu năm 2011 xuất phát từ sự phản đối của dân thường đối với việc giá lương thực, nước uống và năng lượng tăng. Khi điều kiện kinh tế trở nên khó khăn hơn, nhiều quốc gia sẽ trở nên bất ổn.

Lịch sử các cuộc chiến tranh dầu mỏ và các bất ổn có thể xảy ra

Trước cuộc Chiến tranh Vùng Vịnh năm 1990, chủ tịch công ty năng lượng Mỹ Halliburton và sau này là Phó Tổng thống Hoa Kỳ, Dick Cheney đã cho biết “Chúng ta ở đây là do một phần của thế giới kiểm soát nguồn cung dầu mỏ, và bất kỳ ai kiểm soát nguồn cung dầu mỏ sẽ nắm quyền sinh sát đối với nền kinh tế toàn cầu”. Khoảng từ những năm 1941 đến 2014, ít nhất mười cuộc chiến tranh dầu mỏ đã diễn ra và nhiều khả năng là còn nhiều cuộc chiến tranh nữa sẽ xảy ra trong vòng 3 thập kỷ tới của thế kỷ 21.

1-       Đức xâm lược liên bang Sô Viết (1941)

Một trong những mục tiêu chiến lược quan trọng nhất của Hitler khi xâm lược Sô Viết và ngày 22 tháng 6 năm 1941 là nắm giữ chủ quyền các giếng dầu tại Caucasus. Sau này Albert Speer, Bộ trưởng chiến tranh Đức đã tiết lộ dầu mỏ là động cơ chính của những cuộc xâm lược đó.

2-       Vụ tấn công vào Trân Châu Cảng và Mỹ tham chiến Chiến tranh thế giới thứ 2 (1941)

Lệnh cấm dầu của Mỹ đối với Nhật bản là nguyên nhân hàng đầu khi Nhật Bản quyết định tấn công Trân Châu Cảng vào ngày 25 tháng 7 năm 1941. Do lo lắng sẽ bị cắt nguồn cung dầu mỏ từ phía Mỹ, Nhật Bản đã có quyết sách nhằm xoá bỏ sự phụ thuộc vào nguồn cung dầu từ Mỹ. Vào những năm 1940-1941, chính an ninh năng lượng đã đẩy Nhật Bản đến quyết định chiếm Dutch East Indies và kiểm soát các giếng dầu.  Trên thực tế lệnh cấm dầu của Mỹ là yếu tố then chốt dẫn đến vụ tấn công Trân Châu Cảng và sau đó đẩy Mỹ tham chiến Chiến tranh thế giới thứ 2.

3-       Chiến tranh Iran – Iraq (1980-1988)

Nguyên nhân thực sự đằng sau cuộc chiến tranh Iran – Iraq là do sự đối đầu giữa hai quốc gia sản xuất dầu mỏ nhằm chiếm vị trí chiến lược ở Vùng Vịnh và nhóm các nước OPEC.

4-       Chiến tranh Iraq (2003)

Việc Mỹ tiến quân đến Iraq 2003 hoàn toàn là vì nguồn lợi dầu mỏ. Đây là cuộc chiến tranh dầu mỏ đầu tiên của thế kỷ 21. Chiến lợi phẩm của cuộc chiến là nguồn cung dầu mỏ dồi dào của Iraq, ước tính khoảng 330 triệu thùng. Chiến tranh Iraq được ước tính là làm tăng giá dầu mỏ thế giới thêm sáu trăm tỉ đô la

5-       Sự sát nhập của Quốc gia cộng hoà tự trị Krym

Sự sát nhập của Quốc gia cộng hoà tự trị Krym là tín hiệu cho thấy thế giới lại một lần nữa rơi vào chiến tranh do sự tranh chấp về dầu mỏ và khí đốt. Việc Nga tấn công Ukraine vào tháng 2 năm 2014 xuất phát từ nguyên nhân năng lượng và địa lý chính trị trong đó 50% nguồn cung khí đốt và dầu của Nga được bán cho Liên minh Châu Âu, đáp ứng 30% nhu cầu của Liên minh Châu Âu, thông qua đường ống vận chuyển đặt trên lãnh thổ của Ukraine. Không những thế, nguồn thu từ việc bán năng lượng đặc biệt quan trọng đối với nền kinh tế Nga.

6-       Chiến tranh dầu mỏ giữa Mỹ và Trung Quốc?

Chiến tranh dầu mỏ giữa Mỹ và Trung Quốc có thế xảy ra khi một bên mong muốn chiếm hữu các mỏ dầu đang tranh chấp, hoặc mong muốn kiểm soát Đài Loan, hoặc các đảo thuộc biển Nam Trung Hoa được nhận chủ quyền bởi cả Trung Quốc và Nhật Bản. Khi tranh chấp xảy ra, nhiều khả năng Mỹ sẽ cắt nguồn cung dầu mỏ của Trung Quốc bằng cách chặn nguồn dầu từ Trung Đông vận chuyển thộng qua eo biển Hormuz hoặc Malacca.

7-       Căng thẳng trên các đảo tranh chấp thuộc biển Nam Trung Hoa

Tranh chấp chủ quyền đối với các đảo thuộc biển Nam Trung Hoa trên thực tế bắt nguồn từ nguồn lợi dầu mỏ. Trung Quốc tranh chấp với Đài Loan và Nhật Bản đối với đảo Senkaku, và với Việt Nam đối với các quần đảo dọc bờ biển Việt Nam. Tranh chấp leo thang giữa Trung Quốc và Nhật Bản đối với đảo Senkaku có thể dẫn đến các cuộc xung đột vũ trang và nhiều khả năng sẽ lôi kéo cả sự tham gia của Mỹ.

Không có nghi ngờ gì về việc dầu mỏ là một trong những nguyên nhân gây ra các cuộc chiến tranh. Do dầu mỏ vẫn giữ vai trò trung tâm trong nền kinh tế toàn cầu nên chiến tranh dầu mỏ sẽ không dừng lại. Đây là cái giá mà nhân loại phải trả để có được sự giàu có và quyền lực mà dầu mỏ mang lại.

Người dịch: Lưu Lệ Quyên, Đoàn Văn Bình

Tác giả: Mamdouh G. Salamed, International Association of Energy Economics